Online media blazen persvrijheid nieuw leven in

Sinds Robert Mugabe als president in Zimbabwe aan de macht kwam, heeft hij onafhankelijke en kritische kranten één voor één de mond gesnoerd. De jongste jaren steken echter steeds meer radiostations en websites de kop op die vanuit het buitenland opereren en de Zimbabwanen “clandestien” van nieuws voorzien. Met een wet wil Mugabe nu ook die nieuwsbronnen droogleggen.
Het verhaal van de persvrijheid in Zimbabwe gaat hand in hand met de dramatische toestand van de economie van dat land. Bij zijn onafhankelijkheid in 1980 was Zimbabwe een van de meest ontwikkelde en beloftevolle economieën in Afrika, maar door het wanbeleid van president Mugabe staat het land sinds 2000 op de rand van de afgrond. Omdat Mugabe de voorbije jaren steeds meer kritiek kreeg op zijn beleid, met name op de gedwongen landhervormingen, liet hij de verkiezingen (meermaals) manipuleren en de oppositie de mond snoeren.

Ook de onafhankelijke media, die hij ervan beschuldigde de spreekbuis te zijn van de oppositie, moesten eraan geloven. Sinds 2003 werden verschillende kranten opgedoekt. Er bestaan nog slechts twee onafhankelijke kranten, The Zimbabwe Independent en The Standard. Andere kranten zoals The Herald, The Sunday Mail en The Chronicle, worden streng door de overheid gecontroleerd.

Ondanks het repressieve mediabeleid van Mugabe lijkt de persvrijheid in Zimbabwe aan een tweede leven te beginnen. Zo telt Zimbabwe vandaag drie radiostations die vanuit het buitenland opereren: Voice of America zendt dagelijks uit vanuit Washington DC, terwijl SW Radio Africa en Voice of the People hun thuisbasis hebben in respectievelijk Groot-Brittannië en Zuid-Afrika. Ondanks de afstand zijn deze radiostations voor de gewone Zimbabwaan de belangrijkste bron van informatie en analyse over de politieke toestand in het land.

Ook het internet speelt voor de Zimbabwanen een steeds belangrijkere rol. Er zijn vandaag al meer dan tien nieuwswebsites die nieuws verstrekken over het Zuid-Afrikaanse land. Sommige websites bevatten origineel materiaal, anderen zoals zimbabwesituation.com en zwnews.com nemen nieuws over dat al in andere publicaties over de wereld is verschenen.

Vele van deze websites zijn opgericht door journalisten die door president Mugabe zijn verbannen omwille van hun kritische houding en opereren ook vanuit het buitenland, zoals newzimbabwe.com. Deze website werd opgericht in 2003 in Groot-Brittannië en biedt opinie- en analysestukken, bevat provocerende commentaar over vooraanstaande Zimbabwaanse politici en geeft de lezers de mogelijkheid om te debatteren.

Volgens de zoekmachine Alexa Web Search was newzimbabwe.com in 2005 de populairste site over Zimbabwe en scoorde ze zelfs beter dan de meer dan honderd jaar oude “staatskrant” The Herald. Dat succes is grotendeels te verklaren door het feit dat ongeveer een kwart van de twaalf miljoen Zimbabwanen in het buitenland woont, waar ze gemakkelijker toegang hebben tot het internet. In Zimbabwe zelf is slechts 6,7 procent van de mensen aangesloten op het net en zijn de faciliteiten minder gunstig. Zo hanteren internetcafés hoge prijzen en kampt de hoofdstad Harare vaak met stroompannes.

Hoewel de buitenlandse websites op zijn minst een tegengewicht vormen voor de gestroomlijnde informatie van de overheid, zijn ze niet verheven boven de kritiek van communicatiewetenschappers. Die vinden dat de sites er enkel op uit zijn om de overheid in een slecht daglicht te stellen en dat ze slecht geplaatst zijn om eerlijke journalistiek te brengen. Het feit dat de meeste van deze websites gesteund worden door donorlanden, doet volgens de communicatiewetenschappers de vraag rijzen welke belangen ze dienen.

Een andere veel gehoorde kritiek is dat deze websites te ver van de lokale realiteit opereren, waardoor ze geneigd zijn om slechts één kant van het verhaal te brengen. Media Monitoring Project Zimbabwe (MMPZ), een organisatie die de media screent op verantwoorde en ethische journalistiek, stelt dat veel websites de middelen niet hebben om eigen verslaggeving te brengen. Ze zouden hun geloofwaardigheid te grabbel gooien door “verhalen te brengen die duidelijk niet correct zijn of te veel steunen op niet-geïdentificeerde bronnen.”

Die kritiek wordt wat afgezwakt door Francis Mdlongwa, de voormalige uitgever van het weekblad The Financial Gazette. Dat blad werd enkele maanden geleden overgenomen door de directeur van de nationale bank van Zimbabwe, die ook de persoonlijke bankier is van president Mugabe. Volgens Mdlongwa streven deze nieuwe websites wel degelijk naar professionalisme maar doen ze dat onder moeilijke omstandigheden. Net zoals andere commerciële media werken deze websites onder immense druk om “als eerste met nieuws te komen”, wat soms tot onjuiste en sensationele berichtgeving leidt.

De stroom aan nieuwe media die clandestien vanuit het buitenland werken, zijn alvast een doorn in het oog van president Mugabe. Tot voor kort besteedde hij weinig aandacht aan deze online nieuwspublicaties, maar sinds de groeiende oppositie tegen zijn beleid kan Mugabe de kritiek missen als kiespijn. Daarom wil hij een nieuwe repressieve mediawet invoeren.

Volgens de African Media Barometer, die de persvrijheid in Afrika in kaart brengt, zal deze nieuwe wet ervoor zorgen dat websites gecensureerd kunnen worden of van het net kunnen worden gegooid. Volgens media-expert Tawana Kupe komt de wet er alleen om de media ertoe aan te zetten meer aan zelfcensuur te doen. Hoe dan ook dreigt het tegenoffensief van president Mugabe de persvrijheid in Zimbabwe nog meer op losse schroeven te zetten.
Ik ben proMO*

Nu je hier toch bent

Om de journalistiek van MO* toekomst te geven, is de steun van elke lezer meer dan ooit nodig. Vind je dat in deze tijden van populisme en nepnieuws een medium als MO* absoluut nodig is om de waarheid boven te spitten? Word proMO*.

Wil je bijdragen tot de mondiale (onderzoeks)journalistiek in het Nederlandstalig taalgebied? Dat kan, als proMO*.

Wil je er mee voor zorgen dat de journalistiek van MO* mogelijk blijft en, ondanks de besparingspolitiek, verder uitgebouwd wordt? Dat doe je, als proMO*.

Je bent proMO* voor € 4/maand of € 50/jaar.

Word proMO* of Doe een gift